Rouw- en stervensbegeleiding

De laatste levensfase is aangebroken en het onvermijdelijke moet aanvaard worden. Voor de stervende en voor de naaste is dit vaak een onzekere periode met veel verdriet, boosheid, ontkenning en machteloosheid. Er zal veel veranderen.

Breng je verdriet aan het Licht

Elizabeth Kübler-Ross deed onderzoek naar sterven en rouwverwerking. In de vele gesprekken die zij had met mensen kwamen verschillende fases in het verloop van het sterven telkens terug. Het is belangrijk om hier van op de hoogte te zijn. Het kan een steun zijn voor de partner en de naasten om inzicht te krijgen in het stervensproces.

Hoe ga je om met al die grote en kleine vragen waar je nieuwe antwoorden op zoekt? De laatste levensfase kan een periode zijn, waarin naast het ongeloof, de schok, verdriet en de pijn, wederzijds nog veel afgerond en gezegd kan worden. Gevoelens kunnen benoemen maakt de overstap van de stervende mens naar de andere zijde eenvoudiger en ook voor degene die achterblijven. Bij dit proces, kan de stervende, de partner, het gezin de familie in deze zware tijd verlichting vinden met hulp van Gerry Wijdemans

Rouw is verlies

Rouw..... ieder mens krijgt er mee te maken. Rouw is verlies. Rouw begint op het moment dat iemand dat te horen krijgt. Verlies van vriendschap, gezondheid, scheiding, familie of een baan. Van sterven. Verlies komt altijd onverwachts. De schok van verlies geeft vaak lichamelijke en psychische klachten: We slapen slecht, we eten bijna niet, we zijn emotioneel. Heel begrijpelijk. Praten met iemand die vragen en antwoorden kent uit eigen ervaring kan helend zijn. Gevoelens van rouw zijn makkelijker te dragen als je een schouder hebt waar je steeds opnieuw je verhaal mag vertellen. Een veilige plaats waar je gewoon jezelf mag zijn. Nieuwe kracht ervaren om het verdriet te doorleven. Een helende massage kan een weldaad en ondersteunend zijn voor geest, lichaam en ziel.

Fasen-theorie volgens Kübler-Ross

Deze bestaat uit vijf kernwoorden:

Ontkenning

Deze fase wordt ook ‘ontkenning’ genoemd. ‘Nee, dat kan niet waar zijn, ik niet.’ ‘De ontkenning werkt als een buffer na een onverwacht schokkend bericht en geeft de patiënt gelegenheid in deze ontkenning tot een zekere rust te komen. Hij/zij kan de slechte tijding niet als waar aanvaarden. Het is belangrijk dat hij/zij, zowel verbaal als non-verbaal, zijn/haar gevoelens kan uiten. Verwarring, angst. Onzekerheid. Een vertrouwensrelatie tussen patiënt en hulpverlener is essentieel.

Woede

Als blijkt dat hij/zij niet langer kan blijven ontkennen, volgt de fase van woede. In deze fase wordt de vraag gesteld: ‘Waarom ik?’ Er komen gevoelens van ergernis, woede, afgunst en wrok. Deze fase is vaak moeilijk op te vangen door familie, vrienden en hulpverleners. Dit komt doordat de woede zich op van alles kan richten en ook geprojecteerd wordt op de omgeving. In de reacties lijken de mensen in deze fase vaak onvriendelijke, ondankbare en kritische mensen. Ze kunnen het leven voor iedereen in hun omgeving erg moeilijk maken. Een respect- en begripvolle, verdraagzame houding kan de stemming verzachten en de eisen langzamerhand milder maken. De intensiteit van woede en angst kan ook te maken hebben met gevoelens uit het verleden.

Marchanderen

In deze fase komt de vraag: ‘Ja, ik, maar…’, naar boven. Hij/zij probeert op alle mogelijke manieren om onder de verschrikkelijke werkelijkheid uit te komen. Juist in deze fase wordt er vaak over een ‘onderhandelen’ met God gesproken. ‘Bijna iedereen onderhandelt met God, ook al heeft hij/zij Hem tevoren niet erkend.’ In gebed wordt om genezing gevraagd en als ‘dank’, belooft de stervende God iets. Dit kan variëren van een trouw synagoge bezoek, veel christelijke barmhartigheid tot het afstaan van bijvoorbeeld nieren. Van alles wordt beloofd, mits er maar levensverlening aan vastzit. Pastorale, psychologische en bewustwording gesprekken kunnen in deze fasen kunnen heel zinvol zijn.

Depressie

De werkelijkheid is niet langer meer met beloften te voorkomen. Er is geen vraag meer maar een erkenning: ‘Ja, ik.. .’ De waarheid dringt steeds meer door. De fasen van depressies zijn aangebroken. Er zijn twee soorten depressies te onderscheiden: een terugwerkende of reactieve depressie en een voorbereidende depressie, ook wel het stille verdriet of voorverdriet genoemd. ‘Eerst wordt een soort reactieve depressie doorgemaakt, waarin getreurd word over geleden verliezen; de zin van het verlies van een borst of een been. Hoe moeilijk het is niet thuis te zijn bij de kinderen, de partner, het werk.

Tijdens deze depressieve periode kan elke hulpverlener de emotionele pijn meevoelen. Iedereen heeft wel eens een verlies geleden. Na deze periode komt er een andere soort depressie waar erg moeilijk iets aan te doen is, niet alleen door de familie, maar ook door de hulpverleners. Dat is het stille verdriet of het voorverdriet.
Tijdens deze periode wordt er niet getreurd over hun geleden verliezen, maar over toekomstige verliezen. Hij/zij begint te treuren om hun eigen dood. Realiseert dat hij/zij niet één beminde persoon verliest, maar alle mensen en dingen die het leven zin geven. Tijdens dit stille voorverdriet wordt er niet veel gepraat. Het verdriet kan niet onder woorden gebracht worden. In deze fase dringt de realiteit van het komende sterven goed door. Dit geeft depressieve gevoelens en spirituele pijn. Hoe kan hier mee omgegaan worden? Op de eerste plaats door te luisteren en er te ZIJN. Ook het bespreekbaar maken van het sterven en de pijn te leren voelen kan helend zijn.

Aanvaarding

Voor de aanvaarding komt de berusting. In deze fase hoopt de stervende niet langer op genezing, behandeling of verlenging van het leven. ‘Ik ben het vechten moe’ Hij/zij is niet meer gedeprimeerd of verontwaardigd over zijn/haar lot. Het gevoel van verslagenheid, van bitterheid, van: waar dient het voor is niet meer. De stervende wil graag met zijn beminden alleen zijn en in alle rust de laatste weken doorbrengen.

Aanvaarding is een gevoel van vrede, rust, harmonie. Van positieve onderwerping aan dingen die niet veranderd kunnen worden. De gevoelens worden onder woorden gebracht. Wanneer het sterven werkelijk nadert worden de interesses voor de omgeving steeds minder. De contacten zijn meer non-verbaal dan verbaal. In deze fase zal de familie meer behoefte hebben aan ondersteuning dan de stervende zelf.

Hij/zij heeft getreurd over het komend verlies en nagedacht over het leven. Het naderende levenseinde wordt met open ogen tegemoet treden. De strijd is opgeheven. Het is goed zo. Er is vrede gekomen
Volgens Kübler-Ross betekent het, dat men aanvaard heeft dat het leven eindig is. Hij/zij hoeft zich niet langer zorgen te maken voor de dag van morgen. Genieten van de kleine dingen is belangrijk geworden. Het kleinkind, de partner, de kinderen.

Algemene opmerkingen over deze theorie

De meeste mensen maken deze fasen, wel in verschillend tempo, in de genoemde volgorde door. Dit kan met en zonder hulp van buitenstaanders. Sommigen blijven steken in een bepaalde fase, anderen doorlopen meerdere fasen tegelijk of in een andere volgorde. Ook zijn er overlappingen of slaan fasen over. Het blijkt dus dat de fasen-theorie niet exact toegepast kon worden. Ook hierin is elk mens uniek.

Een afscheid is noodzakelijk voordat je elkaar opnieuw kunt ontmoeten.
En elkaar opnieuw ontmoeten, na ogenblikken of levens, staat vast, voor hen die vrienden zijn.

Sai Baba